Το Αναστάσιμο Φως και η Σκιά της Απουσίας

Για πολλούς συνανθρώπους μας, υπάρχει ένα οδυνηρό παράδοξο τις μέρες των εορτών. Όσο πιο δυνατά ηχούν τα γέλια και οι ευχές γύρω από τα στρωμένα τραπέζια, τόσο πιο εκκωφαντική γίνεται η σιωπή που έχει αφήσει πίσω της η απώλεια. Η άνοιξη που ξυπνά, οι οικογενειακές στιγμές, οι επισκέψεις, οι αγκαλιές… όλα όσα κάποτε συνέθεταν ένα σκηνικό χαράς, τώρα μοιάζουν με θρυμματισμένες αναμνήσεις, σαν αιχμηρά γυαλιά που πατάς ξυπόλητος.

Μπορεί ο περίγυρος να απαιτεί τη χαρούμενη και λαμπερή παρουσία σου, όμως υπάρχουν στιγμές που η διάθεση για γιορτή απουσιάζει. Και η ψυχή δεν γνωρίζει από ημερολόγια.

Η απουσία κρύβεται στις βασανιστικές λεπτομέρειες. Στο αγαπημένο τους φαγητό, που φέτος στερείται νοήματος, είτε γιατί λείπουν τα χέρια που το ετοίμαζαν, είτε γιατί λείπουν αυτοί που το απολάμβαναν. Κρύβεται στον ήχο των κλειδιών στην πόρτα που περιμένεις μάταια να ακούσεις, στο χέρι που ψάχνεις ενστικτωδώς να αγγίξεις, στο βλέμμα που σκαλώνει ασυναίσθητα σε εκείνη την καρέκλα που και φέτος θα μείνει άδεια -σαν ένα ανοιχτό τραύμα.

Στην προσπάθειά τους να μας παρηγορήσουν, οι γύρω μας χρησιμοποιούν φράσεις κλισέ: “η ζωή συνεχίζεται”, “εκείνοι θα ήθελαν να σε βλέπουν χαρούμενο”, “ο χρόνος είναι ο καλύτερος γιατρός”. Παρ’ όλες τις αγνές προθέσεις, η θλίψη συχνά αντιμετωπίζεται σαν “ασθένεια” που πρέπει να θεραπευτεί, σαν μια δυσλειτουργία ή μια αρνητική κατάσταση από την οποία πρέπει γρήγορα να ξεφύγουμε.

Όμως, όποιος έχει νιώσει το βάρος στο στήθος και το σφίξιμο στο στομάχι, μπροστά σε μια άδεια καρέκλα ή ένα αδειανό κρεβάτι, ξέρει πως ο χρόνος δεν είναι γιατρός, αλλά ένας επιδέξιος γλύπτης. Ο χρόνος δεν σβήνει τον πόνο· του δίνει σχήμα. Τον μεταμορφώνει από κραυγή που σε πνίγει, σε μια σιωπηλή μελωδία που σε ακολουθεί σε κάθε σου βήμα.

Η θλίψη δεν είναι τίποτα άλλο, παρά η αγάπη που περίσσεψε. Είναι όλη εκείνη η στοργή που δεν προλάβαμε να δώσουμε, όλα τα “σ’ αγαπώ” και τα “μου λείπεις” που δεν πρόλαβαν να ειπωθούν, που εγκλωβίστηκαν και αναζητούν απεγνωσμένα διέξοδο. Είναι το τίμημα που πληρώνουμε επειδή τολμήσαμε να δεθούμε βαθιά με έναν άλλον άνθρωπο. Είναι η απόδειξη ότι αυτός που έφυγε, άφησε ένα αποτύπωμα τόσο μεγάλο, που η φυσική του απουσία αλλάζει την ίδια τη γεωμετρία της ζωής μας.

Η απώλεια δεν είναι ένα πρόβλημα προς επίλυση, αλλά μια νέα κατάσταση ύπαρξης. Δεν “ξεπερνάς” τον θάνατο ενός αγαπημένου προσώπου· μαθαίνεις να ζεις γύρω από το κενό που άφησε, ενσωματώνοντας την απουσία του στην ίδια σου την ταυτότητα.

Αν κοιτάξουμε στο παρελθόν, θα διαπιστώσουμε ότι οι πρόγονοί μας αντιμετώπιζαν τον πόνο της απώλειας ως θεμελιώδες στοιχείο της ανθρώπινης εμπειρίας, παραχωρώντας του “χώρο”. Τα μοιρολόγια και τα τελετουργικά του πένθους ήταν “εργαλεία” συλλογικής κάθαρσης. Η επούλωση συνέβαινε πάντα μέσα στο ίδιο το κοινωνικό σύνολο, σε επαφή με τους άλλους, όχι στην απομόνωση.

Ας σταθούμε για λίγο στην εικόνα του Επιταφίου. Πέρα από το θρησκευτικό δέος, η περιφορά του μέσα στις γειτονιές αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά κοινωνιολογικά και λαογραφικά σύμβολα της συλλογικής μας μνήμης. Είναι η στιγμή που ο πόνος εξωτερικεύεται, βγαίνει από τους τέσσερις τοίχους του σπιτιού και γίνεται δημόσιος, μέσα από μια νεκρώσιμη ακολουθία. Είναι η αναγνώριση πως ο θάνατος είναι μέρος ενός αέναου κύκλου, και πως η θλίψη έχει το μερίδιό της στη ζωή κάθε ανθρώπου.

Σε λίγες ημέρες, οι καμπάνες θα ηχήσουν χαρμόσυνα για την Ανάσταση. Το πραγματικό βάρος των γιορτών δεν είναι η ίδια η ημέρα. Είναι η μνήμη. Αντί να παλεύουμε να ξεχάσουμε, ίσως θα ήταν πιο λυτρωτικό να θυμηθούμε. Να δώσουμε στην απώλεια τον ιερό χώρο που της αναλογεί. Ας θυμηθούμε τα αστεία τους, τα γλυκά τους ελαττώματα, τις στιγμές που μας έκαναν να γελάσουμε μέχρι δακρύων.

Ας επιτρέψουμε στα μάτια μας να βουρκώσουν πάνω από το γιορτινό τραπέζι, και ας καταπιούμε τον λυγμό μαζί με την πρώτη γουλιά του κρασιού, χωρίς ίχνος ντροπής. Είναι ο δικός μας, προσωπικός τρόπος να τιμήσουμε την ανάμνησή τους. Η θέση τους “στο τραπέζι της καρδιάς μας” δεν θα μείνει ποτέ άδεια.

Όσο για την άδεια καρέκλα, το άδειο κρεβάτι, το άδειο σπίτι… αντί να αποτελούν απλώς θλιβερές υπενθυμίσεις της απώλειας, ας γίνουν σιωπηλά μνημεία της κοινής μας ιστορίας.

Αυτοί που έφυγαν, δεν χάνονται στο απόλυτο τίποτα. Μετουσιώνονται. Αφήνουν τον φυσικό Κόσμο και στήνουν το μόνιμο, άφθαρτο σπιτικό τους μέσα στην καρδιά μας, στις αναμνήσεις μας, στον τρόπο που σκεφτόμαστε και αγαπάμε. Γίνονται ο εσωτερικός μας διάλογος, η φωνή της συνείδησής μας, μια αόρατη ασπίδα που μας προστατεύει στις δύσκολες στιγμές. Γίνονται ένα αόρατο νήμα που δένει το παρελθόν με το μέλλον μας.

Το πένθος είναι μια μακρά, ιερή διαδρομή επαναπροσδιορισμού της ίδιας μας της ταυτότητας.

Το πραγματικό θαύμα αυτών των ημερών δεν βρίσκεται στο να ξεχάσουμε, αλλά στο να θυμηθούμε, με έναν τρόπο που να μας επιτρέπει να ζήσουμε και να προχωρήσουμε.

Αυτές τις μέρες, ας είμαστε απλώς πιο επιεικείς. Με τον εαυτό μας που πονάει, αλλά και με τους γύρω μας, των οποίων το αθόρυβο χαμόγελο ίσως κρύβει μια τιτάνια εσωτερική προσπάθεια που αγνοούμε.

Και όταν έρθει η ώρα να τσουγκρίσουμε τα ποτήρια μας, ας τα σηκώσουμε λίγο πιο ψηλά, προς τον ουρανό. Γιατί οι αγαπημένοι μας δεν είναι μια κενή θέση στο τραπέζι. Είναι ο αέρας που αναπνέουμε, είναι οι χτύποι της καρδιάς μας, είναι η ίδια μας η ζωή που συνεχίζεται – φέροντας για πάντα, ανεξίτηλο και λαμπερό, το δικό τους αποτύπωμα.

Άλλωστε, το βαθύτερο μήνυμα της Ανάστασης είναι ακριβώς αυτό: η μεγάλη νίκη της Ζωής απέναντι στη Λήθη. Και δεν υπάρχει μεγαλύτερη νίκη από μια μνήμη που παραμένει ζωντανή.

Και τα λόγια δεν θα είναι ποτέ αρκετά για να γεμίσουν αυτό το κενό. Εκεί, όμως, που σταματούν οι λέξεις, ξεκινάει η μουσική. Σαν μια προσευχή, σαν έναν ψαλμό γι’ αυτούς που λείπουν, αλλά θα παραμένουν για πάντα μαζί μας, δανείζομαι τους στίχους από το υπέροχο Into My Arms του Nick Cave, έτσι όπως το απέδωσε μοναδικά στα ελληνικά ο Διονύσης Σαββόπουλος:

Καλή Ανάσταση!