Τι είναι αυτό που κάνει τον άντρα, …Άντρα; Η διαχρονική πλάνη του ισχυρού φύλου.

Είναι άραγε, φιλοσοφικό το ερώτημα; Είναι κοινωνικό, πολιτισμικό, διαχρονικό, ή μήπως, απλά ρητορικό;

Τρούμπα 1967

Το 1967, στην ταινία “Τρούμπα ‘67” ακούγεται για πρώτη φορά το ρεμπέτικο “Η δουλειά κάνει τους άντρες” (γνωστό και ως: “Το πλαστό το πασαπόρτι” ή “Το πασαπόρτι”) σε στίχους του Λευτέρη Παπαδόπουλου και μουσική του Μάνου Λοΐζου.

Ερμηνεύτηκε για πρώτη φορά από την Ελένη Ροδά, ενώ ένα χρόνο αργότερα, κυκλοφόρησε στον δίσκο “Ο σταθμός” (μια συνεργασία Λ. Παπαδόπουλου – Μ. Λοΐζου) ερμηνευμένο από την χαρακτηριστική φωνή του Δημήτρη Ευσταθίου.

Ο Λευτέρης Παπαδόπουλος, ήταν ένας πρωτοπόρος, για την εποχή του, στιχουργός, και από τους σημαντικότερους του ελληνικού λαϊκού τραγουδιού. Οι στίχοι του εξέφραζαν τις κοινωνικές ευαισθησίες του, και πολλές φορές ήταν επικεντρωμένος σε κοινωνικά αλλά και πολιτικά ζητήματα, όπως η βία κατά των γυναικών και η ανισότητα των φύλων, που εκφράζεται και στους στίχους πολλών τραγουδιών της εποχής.

Τα τραγούδια του, εξακολουθούν να συγκινούν και να προβληματίζουν, παλιούς και νέους ακροατές. Αποτέλεσαν σταθμό στην ελληνική μουσική και συνεχίζουν μέχρι και σήμερα, να έχουν επίκαιρα και διαχρονικά μηνύματα.

Το πλαστό το πασαπόρτι,
σαν και την καρδιά σου μόρτη,
σαν την κάλπικη καρδιά σου, τη σκληρή.

Μη βροντοχτυπάς τις χάντρες,
η δουλειά κάνει τους άντρες,
το γιαπί, το πηλοφόρι, το μυστρί.

Ρημαδιό ζωή και σπίτι,
απ’ τα χούγια σου αλήτη,
που μετράς το αντριλίκι, με βρισιές.

Μη βροντοχτυπάς τα ζάρια,
όσοι είναι παλικάρια,
τη ζωή τους την περνούν στις σκαλωσιές.

Κι ενώ το ραδιόφωνο έπαιζε τραγούδια που υμνούσαν αξίες, όπως η τίμια εργασία, πίσω από τις κλειστές πόρτες των σπιτιών της δεκαετίας του ’60, η “αξία” των ανδρών συχνά αυτοκαθορίζονταν από τον βαθμό εξουσίας που ασκούσε ή τον φόβο που προκαλούσε στους γύρω του.

Αυτή η εικόνα της ανδρικής τιμής/αξίας, βασιζόταν περισσότερο στην διαχρονική πλάνη του ισχυρού φύλου, μιας πατριαρχικής κοινωνίας, οι ρίζες της οποίας, χάνονται στα βάθη της ιστορίας, και συνεχίζουν μέχρι και σήμερα.

Στερεότυπα και Προκαταλήψεις / Σοβινισμός , Σεξισμός και Ανισότητες

Από την παιδική μας ηλικία ακόμα, δημιουργούνται μέσα μας στερεοτυπικές “εγγραφές”, οι οποίες θα δημιουργήσουν αργότερα προκατειλημμένες συμπεριφορές και πολύ πιθανόν, κάποιες από αυτές να εξελιχθούν σε προβληματικές συμπεριφορές.

Τα στερεότυπα είναι προσχηματισμένες αντιλήψεις ή εικόνες, βασισμένες κυρίως σε υποθέσεις και προκαταλήψεις, και όχι σε αντικειμενικά στοιχεία, ενώ μπορεί ν’ αφορούν άτομα ή ομάδες ανθρώπων.

Είναι γενικευμένες ή υπεραπλουστευμένες πεποιθήσεις, σχετικά με διάφορους τομείς, όπως το φύλο, η εθνικότητα, η θρησκεία, η κοινωνική τάξη, η ηλικία, κλπ. που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε και αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας.

Συχνά, τα στερεότυπα οδηγούν σε ανεξέλεγκτες γενικεύσεις, δημιουργώντας προκαταλήψεις και παράγοντας ανισότητες, πόλωση κι αδικαιολόγητες διακρίσεις, επηρεάζοντας την επαγγελματική, κοινωνική και προσωπική ζωή των ανθρώπων.

• Το μπλέ χρώμα είναι για τ’ αγόρια, το ροζ χρώμα είναι για  τα κορίτσια…
• Τα αγόρια παίζουν με αυτοκινητάκια και στρατιωτάκια, ενώ τα κορίτσια, με κούκλες και κουζινικά…
• Τ’ αγόρια, (“οι άντρες“) δεν κλαίνε, είναι ένδειξη αδυναμίας.
• Τα κορίτσια όμως, κλαίνε συνεχώς, αφού είναι πιο συναισθηματικές “από την φύση τους”, άρα και πιο αδύναμες…
• Η καλή νοικοκυρά, είναι δούλα, και κυρά (κυρία)…
• Η απροσδιόριστη μορφή του “μπαμπούλα” -που θα έρθει να σε τρομοκρατήσει, για να φας όλο το φαΐ σου- συγκεκριμενοποιήθηκε κι έγινε: “ο γύφτος”, “ο αλβανός”, “ο μαύρος”, “ο πακιστανός” και ότι άλλο “αποκρουστικό/τρομακτικό” στερεότυπο είχε η μαμά (ή η γιαγιά) μες το μυαλό της.

Σίγουρα, έρχονται στο νου μνήμες, κι πολλά άλλα τέτοια παραδείγματα, που έχτισαν, με την επανάληψη και τον καιρό, συμπαγή τείχη παγιωμένων προκαταλήψεων, γύρω από διάφορα θέματα.

Τα στερεότυπα, είναι προϊόντα ασυνείδητων διεργασιών, ενώ οι προκαταλήψεις είναι προϊόντα συνειδητής και γνωστικής διεργασίας.

Στερεότυπα, παντού! Στην φυλή, στο χρώμα του δέρματος, στην θρησκεία, στην σεξουαλικότητα, στην ηλικία, γενικότερα στην διαφορετικότητα, και όχι μόνο.

Προκαταλήψεις εξαιτίας στερεοτυπικών πεποιθήσεων, συναντάμε καθημερινά, στην οικογένεια, στο σχολείο, στην δουλειά, στον δρόμο, στα μέσα ενημέρωσης, στην ψυχαγωγία, στην υγειονομική περίθαλψη, στην επιβολή του νόμου και την ποινική δικαιοσύνη, στην πολιτική, στον αθλητισμό, στην καταναλωτική μας συμπεριφορά, στην αντίληψη του Εαυτού και την ανάπτυξη ταυτότητας, δηλαδή, σε όλες τις εκφάνσεις του βίου και της καθημερινότητάς μας.

Πίσω από τις κάθε είδους διακρίσεις, βρίσκεται η εσωτερική μας ανάγκη να κατανοήσουμε τη διαφορά μας από τους “άλλους” και να προσδώσουμε κάποιο νόημα σε αυτή την διαφοροποίηση. Αυτή η ανάγκη οδηγεί στη κατασκευή ομάδων και στη διαμόρφωση διακρίσεων μεταξύ των ομάδων αυτών, από τις διάφορες εκδοχές μεταξύ του “εμείς” και “οι άλλοι”.

Τα στερεότυπα, είναι οι γενικεύσεις και οι προκαταλήψεις που έχουμε για αυτές τις ομάδες, και μπορεί να είναι από “αθώα” σεξιστικά ανέκδοτα, μέχρι ακραίες ιδεολογίες ρατσισμού και σωβινισμού.

Τα στερεότυπα δημιουργούνται από το ίδιο το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο ζούμε, καθώς οι άνθρωποι συχνά τα δημιουργούν για να απλοποιήσουν τον κόσμο γύρω τους, βασιζόμενοι σε περιορισμένες πληροφορίες ή εμπειρίες, επηρεάζοντας έτσι τον τρόπο (θετικά ή αρνητικά) με τον οποίο βλέπουν και αντιμετωπίζουν τους “άλλους”.

Τα στερεότυπα, δεν είναι παρά “κοινωνικές αναπαραστάσεις“, καθώς αντικατοπτρίζουν τις αξίες και τις πεποιθήσεις της κοινωνίας στην οποία δημιουργούνται. Διαμορφώνονται μέσα από μηχανισμούς εξουσίας, καθώς τα μέλη της κυρίαρχης ομάδας έχουν μεγαλύτερη επιρροή στη διαμόρφωση των στερεοτύπων για τις άλλες ομάδες.

Τα στερεότυπα δημιουργούν προσδοκίες για την αναμενόμενη συμπεριφορά των ανθρώπων και μπορούν έτσι να οδηγήσουν σε “αυτοεκπληρούμενες προφητείες”.

Κατά μία έννοια, το πρόβλημα πηγάζει από το γεγονός, ότι δεν μάθαμε ποτέ (ή δεν μας μάθανε), ν’ αποδεχόμαστε την διαφορετικότητα… Την διαφορετικότητα της άποψης, κατ’ αρχήν, και μετά, την πολιτισμική/φυλετική διαφορετικότητα, την θρησκευτική διαφορετικότητα, την σεξουαλική διαφορετικότητα, και ό,τι άλλο επιμέρους, προκύπτει από τις παραπάνω κατηγορίες.

Κι αντί ν’ αγκαλιάσουμε και να δεχτούμε συνειδητά την διαφορετικότητα, σαν μέρος του Κόσμου μας, για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε και να εξελιχθούμε, και σαν άνθρωποι αλλά και σαν είδος, επικεντρωνόμαστε στις όποιες διαφορές μας, μεγεθύνοντάς τες, πολώνοντας καταστάσεις, είτε για να κυριαρχήσουμε, είτε απλά για να επιβιώσουμε…

Οι άνθρωποι, δυσκολεύονται ν’ αποδεχτούν την διαφορετικότητα των άλλων, καθώς, σ’ ένα βαθύτερο εσωτερικό επίπεδο, την εκλαμβάνουν συχνά ως απειλή. Και όπως σε κάθε απειλή, εγείρεται ο φόβος, η εχθρότητα, και η δυσπιστία.

Μέσα από τις προκαταλήψεις και τα κοινονικο-πολιτισμικο-θρησκευτικά τους “φίλτρα”, βλέπουν τις ιδεολογίες, τις αξίες, τις συνήθειες και τις παραδόσεις των “άλλων”, σαν “μη αποδεκτές” και ισότιμες, σε σχέση με τις δικές τους.

Ο “κοινός νους” (ή κοινή λογική), δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας αριθμός προκαταλήψεων, που έχει εντυπωθεί στο μυαλό μας, από πολλή μικρή ηλικία.

Άλμπερτ Αϊνστάιν

Οι προκαταλήψεις, είναι ένα σύνθετο φαινόμενο, που έχει τις ρίζες του στην πρώιμη παιδική ηλικία. Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική ερμηνεία, οι προκαταλήψεις είναι αποτέλεσμα ασυνείδητων μηχανισμών άμυνας, όπως η Σχάση και η Προβολή.

Σχάση: Η σχάση είναι ένας μηχανισμός άμυνας που επιτρέπει στο άτομο να διαχειριστεί το άγχος και τον φόβο, αλλά και να δομήσει τα όριά του, χωρίζοντας τον κόσμο σε καλό και κακό. Αυτός ο μηχανισμός αναπτύσσεται στην πρώιμη παιδική ηλικία, όταν το βρέφος καλείται να διαχειριστεί το άγνωστο, και πολλές φορές, απειλητικό, περιβάλλον του.

Αυτός ο ασυνείδητος μηχανισμός, της Σχάσης, είναι απαραίτητος για την επιβίωση του βρέφους, και είναι μια διαδικασία που ποτέ δεν ολοκληρώνεται πλήρως, αλλά διατηρείται σε όλη του την ζωή, οδηγώντας σε προκαταλήψεις κατά την ενηλικίωση. Ο μηχανισμός της Σχάσης οδηγεί στην κατηγοριοποίηση, επιτρέποντάς μας να διακρίνουμε και να επιλέγουμε τους “δικούς μας”, τους “οικείους”, προσφέροντάς μας ένα αίσθημα ασφάλειας.

Προβολή: Ο μηχανισμός της Προβολής, αναπτύσσεται επίσης στην πρώιμη παιδική ηλικία, όταν το βρέφος δεν είναι σε θέση να αντέξει την ένταση των αρνητικών συναισθημάτων. Η προβολή παρατηρείται και στους ενήλικες, επιτρέποντας στο άτομο να απαλλαγεί από τα ανεπιθύμητα συναισθήματα και χαρακτηριστικά του εαυτού του, αποδίδοντάς τα σε άλλους.

Η προκατάληψη, είναι ένας μηχανισμός Προβολής, όπου προβάλλουμε τα αρνητικά συναισθήματα και χαρακτηριστικά μας στους άλλους, βλέποντάς τους ως κακούς και απειλητικούς. Αυτό μας επιτρέπει να εξιδανικεύσουμε τη δική μας ομάδα και συμπεριφορά, αλλά και να αποφύγουμε τη σύγκρουση με τα δικά μας αρνητικά συναισθήματα (για όλα θα φταίει κάποιος άλλος, πάντα, αλλά ποτέ εμείς).

Οι προκαταλήψεις είναι ένας αμυντικός μηχανισμός, κι ένας τρόπος για να προστατευτεί το άτομο από το άγχος και την ανασφάλεια. Ωστόσο, μπορούν να οδηγήσουν σε αρνητικές συμπεριφορές, όπως οι διακρίσεις και η βία. Βέβαια, όλα ανάγονται και στην ύπαρξη κατάλληλης Παιδείας, μέσα από την οικογένεια, το σχολείο, την κοινωνία.

Η “πραγματικότητα” που διαμορφώνουν τα στερεότυπα και οι προκαταλήψεις, είναι υποκειμενική κι επίπλαστη. Δεν είναι δοσμένη από την Φύση. Είναι ένα κοινωνικό προϊόν. Η ανθρώπινη φύση δεν είναι στάνταρ δεδομένο, αλλά κάτι που δημιουργείται μέσα από τις κοινωνικές σχέσεις μας.

Η βιολογία μας προσφέρει το δυναμικό πεδίο για την εξέλιξή μας, αλλά τα χαρακτηριστικά που τελικά θα αναπτύξουμε, εξαρτώνται από εμάς τους ίδιους. Τα Χ και Υ χρωμοσώματα, μπορεί να καθορίζουν βιολογικά το “αρσενικό” ή το “θηλυκό”, αλλά δεν καθορίζουν πάντα την ανθρώπινη φύση, η οποία είναι ένα δυναμικό φαινόμενο που διαμορφώνεται από τις κοινωνικές σχέσεις, τις εμπειρίες μας και τις επιλογές μας, μέσα στο εκάστοτε περιβάλλον.

Μέσα από τις σχέσεις μας με τους άλλους, μαθαίνουμε να κατανοούμε τον κόσμο γύρω μας και να δίνουμε νόημα στις ομάδες και τα κοινωνικο-πολιτισμικο-θρησκευτικά “σύμβολα” που συναντάμε. Τα στερεότυπα και οι προκαταλήψεις είναι ένας από τους τρόπους και τους μηχανισμούς, με τους οποίους δίνουμε “νόημα” στον κόσμο μας.

Ισότητα των φύλων

Ο δείκτης Gender Social Norms Index (GSNI) είναι ένα εργαλείο μέτρησης, που αναπτύχθηκε από το Πρόγραμμα Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών (UNDP) για να αξιολογήσει τις κοινωνικές πεποιθήσεις που επηρεάζουν την ισότητα των φύλων, σε τέσσερις βασικούς τομείς:

• Πολιτική: Οι πεποιθήσεις σχετικά με τον ρόλο των γυναικών στην πολιτική και τη δημόσια ζωή.
• Εκπαίδευση: Οι πεποιθήσεις σχετικά με τον ρόλο των γυναικών στην εκπαίδευση και την επαγγελματική ανάπτυξη.
• Οικονομία: Οι πεποιθήσεις σχετικά με τον ρόλο των γυναικών στην οικονομία και την απασχόληση.
• Φυσική ακεραιότητα: Οι πεποιθήσεις σχετικά με τη βία κατά των γυναικών και την ισότητα των φύλων.

Ο δείκτης GSNI χρησιμοποιεί δεδομένα από έρευνες, για τις αξίες και τις πεποιθήσεις των ανθρώπων σε όλο τον κόσμο. Τα δεδομένα αυτά συλλέγονται από το Παγκόσμιο Πρόγραμμα Αξιών (WVS), το οποίο είναι μια διεθνής έρευνα που διεξάγεται σε 80 χώρες, που αντιπροσωπεύουν το 85% του παγκόσμιου πληθυσμού. Η έρευνα διεξάγεται μέσω προσωπικών συνεντεύξεων, σε ετήσια βάση, και σε περίπου 1000 άτομα από κάθε χώρα.

Ο GSNI βαθμολογεί κάθε χώρα σε κλίμακα από 0 έως 100, με το 100 να αντιπροσωπεύει τη πλήρη ισότητα των φύλων. Ο δείκτης δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 2014 και από τότε, δημοσιεύεται κι αναθεωρείται κάθε δύο χρόνια, παρακολουθώντας την πρόοδο προς την επίτευξη της ισότητας των φύλων.

Η τελευταία έκδοση του δείκτη, που δημοσιεύθηκε το 2023, διαπίστωσε ότι τα στερεότυπα και οι προκαταλήψεις σχετικά με το φύλο, παραμένουν έντονα σε όλο τον κόσμο. Σχεδόν 9 στους 10 ανθρώπους παγκοσμίως, εξακολουθούν να πιστεύουν ότι οι γυναίκες δεν πρέπει να έχουν ίσες ευκαιρίες με τους άνδρες στη πολιτική, και ότι οι γυναίκες είναι οι κυρίως υπεύθυνες για τις δουλειές του σπιτιού.

Επιπλέον, ο δείκτης διαπίστωσε ότι το 60% των ανθρώπων παγκοσμίως εξακολουθούν να πιστεύουν ότι οι γυναίκες, δεν πρέπει να έχουν ίσες ευκαιρίες με τους άνδρες στην εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση. Μόνο το 54% πιστεύουν ότι οι γυναίκες πρέπει να έχουν ίσες ευκαιρίες στην οικονομία και την απασχόληση και μόνο το 46% πιστεύουν ότι οι γυναίκες πρέπει να έχουν τον έλεγχο επί του σώματός τους.

Η έκθεση διαπίστωσε ότι τα στερεότυπα σχετικά με τα φύλα είναι πιο έντονα σε χώρες με χαμηλό βιοτικό επίπεδο και χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης.

Ανησυχητικές είναι οι απόψεις αναφορικά με τη βία εναντίον των γυναικών, με το 1/4 του παγκόσμιου πληθυσμού, να θεωρεί, ότι ένας άνδρας δικαιολογείται να χτυπά τη σύντροφό του…

Στην Ελλάδα

Σύμφωνα με την έκθεση του 2023 σχετικά με την ισότητα των φύλων, η Ελλάδα κατατάσσεται στην 24η θέση ανάμεσα στις Ευρωπαϊκές Χώρες, με βαθμολογία 58/100.

Σε ορισμένους τομείς, η Ελλάδα έχει σημειώσει πρόοδο. Για παράδειγμα, η Ελλάδα έχει υψηλό ποσοστό γυναικών που είναι μορφωμένες και απασχολούνται. Το 85% των γυναικών στην Ελλάδα έχουν ολοκληρώσει την πρωτοβάθμια εκπαίδευση και το 53% έχουν ολοκληρώσει την τριτοβάθμια εκπαίδευση. Επίσης, το ποσοστό των γυναικών που είναι ενεργά στην αγορά εργασίας είναι 52%, το οποίο είναι υψηλότερο από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ωστόσο, σε άλλους τομείς, η Ελλάδα έχει ακόμη δρόμο να διανύσει. Για παράδειγμα, οι γυναίκες στην Ελλάδα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν διακρίσεις στην πολιτική και την οικονομία. Το ποσοστό των γυναικών που συμμετέχουν στην πολιτική είναι χαμηλότερο από τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και το ποσοστό των γυναικών που κατέχουν ανώτερες θέσεις εργασίας είναι επίσης χαμηλότερο.

Επιπλέον, η Ελλάδα έχει υψηλό ποσοστό βίας κατά των γυναικών. Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ., κάθε χρόνο στη χώρα καταγράφονται περίπου 10.000 περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας, τα περισσότερα από τα οποία αφορούν γυναίκες.

Τα ευρήματα της έκθεσης υπογραμμίζουν την ανάγκη περαιτέρω δράσεων για την προώθηση της ισότητας των φύλων στην Ελλάδα. Μερικά παραδείγματα των κοινωνικών πεποιθήσεων που εμποδίζουν την ισότητα των φύλων στην Ελλάδα:

• Πολιτική: Οι γυναίκες εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται συχνά ως υποδεέστερες για την πολιτική, και η συμμετοχή τους σε ηγετικές θέσεις είναι χαμηλή. Για παράδειγμα, μόνο το 22% των βουλευτών στην Ελλάδα είναι γυναίκες.
• Εκπαίδευση: Οι γυναίκες εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται συχνά, ως υπεύθυνες για τις δουλειές του σπιτιού και την φροντίδα των παιδιών, γεγονός που μπορεί να δυσκολέψει την παρακολούθηση της εκπαίδευσης ή την επαγγελματική τους ανάπτυξη.
• Οικονομία: Οι γυναίκες εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται συχνά ως χαμηλότερης αξίας εργαζόμενες, με μισθό συχνά χαμηλότερο από αυτόν των ανδρών. Για παράδειγμα, ο μέσος μισθός των γυναικών στην Ελλάδα είναι περίπου 20% χαμηλότερος από το μέσο μισθό των ανδρών.
• Φυσική ακεραιότητα: Η βία κατά των γυναικών εξακολουθεί να είναι ένα σοβαρό πρόβλημα στην Ελλάδα. Η κοινωνία συχνά αποδέχεται τη βία κατά των γυναικών, και οι γυναίκες που βιώνουν βία, συχνά στιγματίζονται ή αντιμετωπίζουν την κοινωνική κατακραυγή, με δυσκολία στην πρόσβαση ουσιαστικής βοήθειας.

Τα τελευταία δέκα χρόνια δεν σημειώθηκε καμία πρόοδος στον περιορισμό των έμφυλων στερεοτύπων στις κοινωνίες, παρά την εμφάνιση κινημάτων υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών, όπως πρόσφατα το #MeToo, σύμφωνα με έκθεση του ΟΗΕ.

Οι σύγχρονοι ‘θύτες’ έχουν πλέον στην διάθεσή τους και σύγχρονα “όπλα”… όπως το διαδίκτυο και τα social media! Από την ψυχολογική χειραγώγηση μέχρι την οικονομική εξάρτηση και το revenge porn, ο εκμοντερνισμός έδωσε απλά νέα εργαλεία στα ίδια διαχρονικά ένστικτα…

Charles Aznavour (Σαρλ Αζναβούρ)

Στο Παρίσι του 1924, γεννιέται ο Shahnour Vaghinag Aznavouryan (Σαχνούρ Βαγκινάγκ Αζναβουριάν) ο γνωστός πλέον: Charles Aznavour (Σαρλ Αζναβούρ).

Ο Αζναβούρ διέπρεψε στον καλλιτεχνικό χώρο, σαν τραγουδιστής, συνθέτης και ηθοποιός, με μια λαμπρή καριέρα, που ξεπερνά τα 70 χρόνια. Έγραψε πάνω από 1000 τραγούδια και ηχογράφησε περισσότερα από 1200, πολλά από τα οποία έχουν ερμηνευτεί σε οκτώ γλώσσες, έχοντας πουλήσει συνολικά, 180 εκατομμύρια δίσκους. Θεωρείται: “Ο Φρανκ Σινάτρα της Γαλλίας“.

Ο Αζναβούρ νυμφεύτηκε τρεις φορές, κι απέκτησε συνολικά, έξι παιδιά. Ανέπτυξε αξιόλογη ανθρωπιστική δράση και έγραψε πολλά τραγούδια σχετικά με διάφορες μειονότητες. Γιος Αρμένιων μεταναστών, δήλωσε στα απομνημονεύματά του, ότι οι εθνικές και θρησκευτικές ταυτότητες, δεν ήταν ποτέ εμπόδιο, γι’ αυτόν ή την οικογένειά του.

Οι γονείς του ήταν γείτονες και φίλοι, με μια οικογένεια Εβραίων εργατών, με τον πατέρα του Αζναβούρ να μιλά άπταιστα Γίντις (Yiddish). Σε μια συνέντευξή του, είχε τονίσει ότι πολλά δημοφιλή Γαλλικά τραγούδια, γράφτηκαν από συνθέτες εβραϊκής καταγωγής, όπως ο Guy Behat-Hasson ή ο George Moustaki.

Ο ακτιβισμός και οι ανθρωπιστικές δράσεις του Αζνζβούρ, περιλάμβαναν καμπάνιες κατά του “Αντισημιτισμού” και κατά της Γενοκτονίας των Αρμενίων. Έλαβε τον τιμητικό τίτλο του Γάλλου πρέσβη στην Αρμενία, ενώ δέχτηκε και τη θέση του πρέσβη της Αρμενίας στην Ελβετία, το 2009.

Comme ils disent (As they say)

Το 1972, ο Αζναβούρ γράφει το Comme ils disent (As they say) ένα προκλητικό για την εποχή του τραγούδι, που θίγει το θέμα της ομοφυλοφιλίας παρόλο που η ομοφυλοφιλία στην Γαλλία “νομιμοποιήθηκε” από το 1791, κατά την διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης. (σ.σ. “νομιμοποιήθηκε”, σημαίνει ότι δεν σκότωναν πλέον τους ομοφυλόφιλους, όπως έκαναν πριν).

Όπως προλόγισε και η Liza Minnelli, λίγο πριν το τραγουδήσει ζωντανά στην σκηνή του Palace Theatre του Broadway, το 2008, “ο Αζναβούρ εξερευνούσε τον κόσμο, μέσα στον οποίο ζούσε, όντας από τους λίγους συνθέτες που τόλμησαν να γράψουν τραγούδια, θίγοντας κοινωνικά θέματα “ταμπού”ꞏ ειδικά σε μια εποχή (1972), όπου θα μπορούσε κανείς να συλληφθεί, να του κατασχέσουν το διαβατήριο, να φυλακιστεί ή να βασανιστεί, μόνο και μόνο επειδή …ήταν ο εαυτός του!”

Ο Αζναβούρ δεν υπήρξε ποτέ ομοφυλόφιλος. Εμπνεύστηκε από τον περίγυρό του, καθώς έβλεπε τους ομοφυλόφιλους να περιθωριοποιούνται, από τα στερεότυπα και τις προκαταλήψεις της εποχής του. Πρωτο-παρουσίασε το τραγούδι, σ’ έναν κλειστό κύκλο από gay φίλους τους, οι οποίοι έμειναν άφωνοι κυριολεκτικά.

“Ποιος θα τολμήσει να το τραγουδήσει” τον ρώτησαν. “Εγώ” ήταν η απάντησή του. “Φανταστείτε με, να βγαίνω στην σκηνή και να το τραγουδάω στο κοινό… Δεν υπάρχει επιστροφή, μετά από κάτι τέτοιο”.

Το τραγούδι έγινε επιτυχία, φτάνοντας μέχρι το νούμερο 10 στην Γαλλία το 1972 και μέχρι το 14 στο Βέλγιο. Μεταφράστηκε και στ’ αγγλικά (αφού ο Αζναβούρ μιλούσε 9 γλώσσες), με τίτλο: “What makes a man”. Ο Αζναβούρ δίνει παράσταση, δεν ερμηνεύει απλά.

Το τραγούδι περιγράφει την καθημερινότητα, την μοναξιά, την καλλιτεχνική αποθέωση αλλά και την κοινωνική κατακραυγή και τον χλευασμό, ενός ομοφυλόφιλου, ο οποίος είναι travesti (μετάφραση από τον γαλλικό στίχο) και δουλεύει σαν drag queen σε κάποιο νυχτερινό μαγαζί.

Παραθέτω τους αγγλικούς στίχους. Οι ελάχιστες, αλλά απαραίτητες, διαφορές του από τα γαλλικά, είναι για ν’ αποδοθεί το ίδιο νόημα, διατηρώντας μια στοιχειώδη ομοιοκαταληξία στον ρυθμό του στίχου.

My mom and I, we live alone,
a grand apartment, is our home,
in Fare-Holm Towers,

I have, to keep me company,
two cats, a dog, a parakeet,
some plants and flowers,

I help my mother with the chores,
I wash, she dries, I do the floors,
we work together,

I shop and cook, and sew a bit,
though mom does too, I must admit,
I do it better,

At night, I work in a strange bar,
impersonating every star,
I'm quite deceiving,

The customers, come in with doubt,
and wonder, what I'm all about,
but leave believing,

I do a very special show,
where I end nude, from head to toe,
after strip-teasing,

Each night the men, look so surprised,
I change my sex before their eyes,
tell me if you can,
what makes a man, a man...?

Round three o'clock or so, I meet
with friends, to have a bite, to eat,
and conversation,

We talk, and empty out our hearts,
on every subject, from the arts,
to liberation,

We love, to pull apart someone,
and spread some gossip, just for fun,
or start a rumor,

We let our hair down, so to speak,
and mock ourselves, with tongue-in-cheek,
and inside humor,

So many times, we have to pay,
for having fun and being gay,
it's not amusing,

There's always those, to spoil our games,
by finding fault and calling names,
always accusing,

They draw attention to themselves,
at the expense of someone else,
it's so confusing,

Yet, they make fun of how I talk,
and imitate the way I walk,
tell me if you can,
what makes a man, a man…?

My masquerade comes to an end,
when I go home, to bed again,
alone and friendless,

I close my eyes, and think of him,
and fantasize, what might have been,
my dreams are endless,

We love each other, but it seems,
the love is only in my dreams,
it's so one sided,

But in this life, I must confess,
the search for love, and happiness,
is unrequited,

I ask myself, what have I got,
and what I am, and what I'm not,
what am I giving,

But answers come, from those who make,
the rules that some of us, must break,
just to keep living,

I know my life is not a crime,
I'm just a victim of my time,
I stand defenseless,

Nobody, has the right to be,
the judge of what is right for me,
tell me if you can,
what makes a man, …a man...?

Ερμηνεία, σαν θεατρικός μονόλογος, με στίχο σχεδόν ποιητικό, επί της ουσίας, χωρίς υπεκφυγές κι υπονοούμενα. Σχεδόν 20 χρόνια μετά, άλλη μία επανεκτέλεση, φέρνει το τραγούδι πάλι στο προσκήνιο, αυτή την φορά από τον Marc Almond (από το ντουέτο των Soft Cell) το 1993. Ο ίδιος ο Αζναβούρ, ξεχώρισε σαν αγαπημένη, την ερμηνεία του Almond.

---

Marc Almond

Γεννημένος το 1957 στην Βρετανία, σαν Peter Mark Sinclair, ο “Marc Almond” δεν έκρυψε ποτέ την ταυτότητά του. Ομοφυλόφιλος, εκκεντρικός, δυσλεκτικός και αυτιστικός, ασπάσθηκε την Εκκλησία του Σατανά του Anton LaVey, ενώ αργότερα, το 2020, ακολούθησε τον Παγανισμό/Δρυιδισμό. Ανέκαθεν “επαναστάτης” και κατά του κατεστημένου, κόντεψε να σκοτωθεί με την μοτοσυκλέτα του το 2004, μένοντας σε κώμα για ένα μήνα.

Ο τραυματισμός του, επανέφερε το παιδικό του τραύλισμα, ενώ έπρεπε να μάθει ξανά να τραγουδάει, πριν γυρίσει στην μουσική σκηνή. Σε ηλικία 60 χρόνων (2017) του απονεμήθηκε ο τίτλος ΟΒΕ (Officer of the Order of the British Empire) για την πολυετή προσφορά του στην Μουσική.

---

Ηρώ

Το 2021, η Ηρώ (Λεχουρίτη) ανεβάζει στο προσωπικό της κανάλι στο Youtube, ένα νέο τραγούδι με τίτλο “Όπως λένε…” με στίχους που έγραψε η ίδια, σε ελεύθερη απόδοση του γαλλικού “Comme ils Disent” του μοναδικού Charles Aznavour. Το προσωπικό της μήνυμα που συνοδεύει το βίντεο, είναι:

---

---

Ο Επίλογος (που δεν έχει ακόμα γραφτεί…)

Τόσες πληροφορίες, τόσοι “χαρακτηρισμοί”, τόσες “ταμπέλες”, στερεότυπα και προκαταλήψεις, τόσες σκέψεις… κρίσεις… συμπεράσματα…

Οι ανθρώπινες κοινωνίες, δεν ήταν πάντα -ούτε όλες- πατριαρχικές. Υπάρχουν άραγε, αρχέγονα πρότυπα “αντρισμού” ή πρότυπα “αρρενωπότητας”; Η σύντομη απάντηση είναι: “ναι, υπάρχουν”, αλλά αυτό είναι υλικό, ενός άλλου άρθρου…

Τα αίτια της “τοξικής αρρενωπότητας” που βιώνουμε, αιώνες τώρα, είναι το αποτέλεσμα, μιας ήδη “τοξικής πατριαρχίας”, που επίσης, είναι υλικό που θέλει τον δικό του χώρο για ν’ αναλυθεί. (Δεσμευόμαστε… 😉)

Προς το παρόν, ας μην βιαστούμε να κρίνουμε, να χαρακτηρίσουμε, να καταδικάσουμε και να βγάλουμε συμπεράσματα.

Αν ο “ανδρισμός” ορίζεται ακόμα από την επιβολή στον αδύναμο, τότε ίσως η ανθρωπότητα δεν βγήκε ποτέ πραγματικά από τα σπήλαια…

Ας σκεφτούμε λίγο, πριν δώσουμε μια απάντηση στο: “Τι είναι αυτό που κάνει τον άντρα, …άντρα;”

🎵 Το πλαστό το πασαπόρτι,
σαν και την καρδιά σου μόρτη,
σαν την κάλπικη καρδιά σου, τη σκληρή…

…………………………….

Ρημαδιό ζωή και σπίτι,
απ’ τα χούγια σου αλήτη,
που μετράς το αντριλίκι, με βρισιές…

………………………………