Μυθολογία: Η μητέρα της Φιλοσοφίας

Η φιλοσοφία, σαν τρόπος σκέψης, γεννήθηκε γύρω στο 600 π.Χ. στην Ελλάδα, και έχει τις ρίζες της στην Μυθολογία. Μέσα από τους μύθους, που περνούσαν από γενιά σε γενιά, δίνονταν “απαντήσεις” στα διάφορα “φυσικά φαινόμενα” που ανέκαθεν απασχολούσαν τον άνθρωπο. Θα δούμε πως από την Μυθολογία γεννήθηκε η Φιλοσοφία.

Η ανάγκη για την ερμηνεία των φυσικών φαινομένων

Τα ιερατεία, και γενικότερα η θρησκευτική κάστα του κάθε λαού -κι αναλόγως εποχής, ήταν υπεύθυνοι για να εξηγήσουν όλα τα “φαινόμενα”. Χρησιμοποιώντας λοιπόν, τους μύθους για να διηγηθούν πράξεις και ιστορίες Θεών κι ανθρώπων, προσπάθησαν να ερμηνεύσουν το γιατί τα πράγματα συμβαίνουν …έτσι όπως συμβαίνουν.

Στην διάρκεια των χιλιετιών του Ανθρωπίνου Γένους, άνθισε σε ολόκληρο τον Κόσμο μια εκπληκτικά μεγάλη ποικιλία μυθολογικών απαντήσεων, σε φιλοσοφικά ερωτήματα. Οι πρώτοι Έλληνες φιλόσοφοι, προσπάθησαν ν’ αποδείξουν, ότι οι μύθοι δεν αποτελούσαν στέρεη βάση, για την ανθρώπινη σκέψη.

Μέσα από την ανάπτυξη του φιλοσοφικού στοχασμού, γεννήθηκαν όλες οι σύγχρονες Θετικές Επιστήμες (πχ Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, Αστρονομία, Ιατρική, κλπ) αλλά και οι μεταγενέστερες Θεωρητικές Επιστήμες, όπως η Ψυχολογία, Κοινωνιολογία, Παιδαγωγική, κλπ.

Για να το καταλάβουμε όμως τον προ-φιλοσοφικό ρόλο που έπαιξε η Μυθολογία, θα πρέπει πρώτα να καταλάβουμε τι σημαίνει, να βλέπει κανείς τον Κόσμο με τα μάτια του μύθου… Θα πάρουμε σαν παράδειγμα, μερικές μυθικές Κοσμοθεωρίες από τη Βόρεια Ευρώπη (και από “Τον Κόσμο της Σοφίας” του Gaarder Jostein).

Ο Κόσμος μέσα από τα μάτια του Μύθου

Όλοι πλέον, γνωρίζουμε τον Θωρ… και βέβαια, το σφυρί του! Για να μπορεί να χειρίζεται ο Θωρ αυτό το ιδιαίτερο σφυρί, φορούσε σιδερένια γάντια και μια ζώνη, η οποία διπλασίαζε τη δύναμή του. Στην Σκανδιναβική Μυθολογία, ο Θωρ ταξιδεύει στον ουρανό, πάνω σ’ ένα άρμα ζεμένο σε δυο τράγους.

Όταν ο Θωρ χτυπούσε το σφυρί του, έπεφταν αστραπές και κεραυνοί… κι όταν αστράφτει και βροντά, τότε …βρέχει… Ο Θωρ έχει “δανείσει” το όνομά του στην ημέρα Πέμπτη, δηλαδή Thursday (Thor’s Day στ’ αγγλικά), που στα ‘αρχαία’ Γερμανικά σημαίνει: “η μέρα του Κεραυνού” (Donnerstag), ή Donderdag στα Ολλανδικά και Torsdag στα Σουηδικά, Δανέζικα και Νορβηγικά. Ας κρατήσουμε αυτή την πληροφορία προς το παρόν, καθώς οι ονομασίες των ημερών της εβδομάδος, έχουν τις δικές τους ενδιαφέρουσες ιστορίες (που δεν είναι του παρόντος), ανάλογα με τον λαό και την εποχή.

Η βροχή όμως, ήταν πολύ σημαντική για τους Βίκινγκς εκείνης της εποχής, για την καλλιέργεια της γης, για την καρποφορία, για την σοδειά, για την τροφή τους, και τελικά για την επιβίωσή τους. Άρα ήταν λογικό κι επόμενο, να τιμούν και να λατρεύουν τον Θωρ ως …θεό της γονιμότητας…

Επομένως, στο ερώτημα των Σκανδιναβών εκείνης της εποχής: “Γιατί βρέχει;” η απάντηση ήταν: “Επειδή ο Θωρ σήκωσε το σφυρί του και χτύπησε!”…

Όταν λοιπόν έβρεχε, το στάρι στα χωράφια φύτρωνε και μεγάλωνε… Στην πραγματικότητα, το γεγονός πως τα φυτά μεγάλωναν κι έδιναν καρπούς, τους ήταν ανεξήγητο. Οι αγρότες της εποχής ωστόσο, καταλάβαιναν πως υπήρχε κάποια σχέση, ανάμεσα στην γονιμότητα και την καρποφορία της γης, και στη βροχή.

Από την μια λοιπόν, έχουμε το φυσικό γεγονός της καρποφορίας, και από την άλλη την πίστη, στο ότι η βροχή είχε σχέση με τον Θωρ… Και χάρη σ’ αυτή του την ιδιότητα, ο Θωρ έγινε ένας από τους πιο σημαντικούς θεούς στη Βόρεια Ευρώπη.

Το Σύμπαν των τριών επιπέδων

Ο Θωρ ήταν σπουδαίος και για έναν ακόμα λόγο, που είχε να κάνει με τη συνολική τάξη του Κόσμου. Στη σκανδιναβική μυθολογία το Σύμπαν αποτελείται από τρία επίπεδα που χωρίζονται το καθένα σε άλλα τρία, δίνοντας συνολικά εννέα “κόσμους”. Ο καθένας συγκρατείται στη θέση του από ένα κλαδί του Ύγκντρασιλ, του Παγκόσμιου Δένδρου (ή Δέντρο της Ζωής – Tree of Life) το οποίο είναι Αρχετυπικό Σύμβολο που συναντάται σε πολλές θρησκείες, Μυθολογίες και Παραδόσεις.

Τα τρία βασικά επίπεδα είναι: το Χέλγκαρντ, το Μίντγκαρντ και το Άσγκαρντ, δηλαδή η Γη των Νεκρών, η Γη των Ανθρώπων και η Γη των Θεών. Ωστόσο υπάρχουν και άλλα όντα: οι Νάνοι, τα Ξωτικά του Φωτός, οι Γίγαντες, τα Ξωτικά του Σκότους κλπ. που βρίσκονται στους άλλους κόσμους/Βασίλεια. Ακόμα και οι Θεοί είναι χωρισμένοι σε δύο ομάδες, τους Βανίρ (θεοί της γονιμότητας και της ευημερίας) και τους Εσίρ (θεοί που σχετίζονται συνήθως με τη δύναμη και τον πόλεμο).

Το Μίντγκαρντ, που σημαίνει: το Βασίλειο που βρίσκεται στη Μέση, στην κυριολεξία σημαίνει ‘μέση περίφραξη’. Στα Μεσαιωνικά Αγγλικά η ονομασία έγινε Middel-erde και από κει προήλθε το σύγχρονο όνομα Μέση Γη ή Middle-earth. Δίπλα στο Μίντγκαρντ, που ήταν διαρκώς εκτεθειμένο σε διάφορους κινδύνους, βρισκόταν το Ούτγκαρντ: το Βασίλειο που βρίσκεται Απέξω... Εκεί κατοικούσαν οι επικίνδυνοι Γίγαντες, που διαρκώς σκαρφίζονταν τρόπους για να καταστρέψουν τον Κόσμο. Τα τέρατα αυτά, τα ονόμαζαν επίσης “Δυνάμεις του Χάους”!…

Στις φυσιολατρικές θρησκείες του Βορρά, αλλά και στους περισσότερους από τους υπόλοιπους πολιτισμούς της γης, οι άνθρωποι είχαν την πεποίθηση, πως ανάμεσα στο Καλό και στο Κακό, βασίλευε μια προσωρινή και εύθραυστη ισορροπία δυνάμεων…

Έτσι, οι Γίγαντες μπορούσαν να καταστρέψουν το Μίντγκαρντ κλέβοντας τη θεά Φρέγια, προσπαθώντας συνεχώς να την αρπάξουν από τους θεούς. Η Φρέγια ήταν βασίλισσα των Ξωτικών και θεά της γονιμότητας, της αγάπης, της σεξουαλικότητας, της οικειότητας και της θελκτικότητας. Θεωρείται αντίστοιχη της ρωμαϊκής Venus και της ελληνικής Αφροδίτης.

Αν κατάφερναν οι Γίγαντες ν’ απαγάγουν την Φρέγια, τότε τίποτα δε θα φύτρωνε πια στα χωράφια, κι οι γυναίκες δε θα γεννούσαν πια παιδιά. Γι’ αυτό και ήταν εξαιρετικά σημαντικό για τους ανθρώπους, το να μπορέσουν οι καλοί θεοί να νικήσουν τους Γίγαντες.

Στην μάχη των θεών με τις “Δυνάμεις του Χάους”, ο Θωρ έπαιζε σημαντικό ρόλο, καθώς το σφυρί του ήταν ένα πανίσχυρο όπλο. Δεν έφερνε μονάχα την βροχή, αλλά μπορούσε με αυτό, να σκοτώσει τους Γίγαντες, και δε φοβόταν μήπως το χάσει, γιατί το σφυρί ήταν ένα είδος μπούμερανγκ, που ξαναγύριζε στο χέρι του.

Έτσι λοιπόν, στο ερώτημα των Σκανδιναβών εκείνης της εποχής: “Γιατί λειτουργεί έτσι η Φύση;”, η μυθική απάντηση ήταν: “Γιατί το Καλό αγωνίζεται πάντα ενάντια στο Κακό”.

Το ζήτημα, όμως, δεν ήταν μονάχα οι απαντήσεις. Σε περιόδους επιδημιών, φυσικών καταστροφών ή ξηρασίας, οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να κάθονται με σταυρωμένα χέρια και να περιμένουν, ώσπου να έρθει η βοήθεια των θεών…

Έπρεπε λοιπόν, ν’ αγωνιστούν και οι ίδιοι ενάντια στο Κακό. Κι αυτό το έκαναν με διάφορες θρησκευτικές τελετές ή ιεροτελεστίες. Η σημαντικότερη θρησκευτική τελετή του αρχαίου Βορρά ήταν η θυσία.

Με τις θυσίες, ο άνθρωπος υποστήριζε τον τιμώμενο θεό και τον βοηθούσε ν’ αυξήσει τη δύναμή του. Οι άνθρωποι “έπρεπε”, λοιπόν, να θυσιάζουν στους θεούς, για να τους δώσουν δύναμη στον αγώνα τους εναντίον του Κακού. Για να το πετύχουν αυτό, θυσίαζαν ζώα προς τιμήν των θεών. Στον Θωρ θυσίαζαν, τις περισσότερες φορές, τράγους. (Στον Οντίν ωστόσο, θυσίαζαν και ανθρώπους).

Ο Μύθος του Θριμ (Thrym)

Ένας από τους πιο γνωστούς μύθους της Νορβηγίας είναι ο Μύθος του Θριμ (Thrym).

Σύμφωνα με κάποια από τις διηγήσεις του Λόκι, είχαν φιλοξενηθεί μαζί με τον Θωρ από τον βασιλιά των Γιγάντων, τον Θριμ, που τους έκανε το τραπέζι. Στον γυρισμό για το Άσκγαρντ, ο Θωρ διαπίστωσε πως είχε χάσει το σφυρί του. Θύμωσε τόσο πολύ, που τα χέρια του άρχισαν να τρέμουν, το ίδιο κι η γενειάδα του, αλλά δεν θυμόταν που μπορεί να είχε αφήσει το σφυρί του.

Υποψιάστηκαν λοιπόν, ότι μπορεί να το είχε πάρει ο Θριμ, την ώρα που έτρωγαν και ήταν απασχολημένοι. Ο Λόκι πήγε αμέσως στη Φρέγια, και ζήτησε να δανειστεί τα φτερά της, για να πάει στο βασίλειο των Γιγάντων και να δει αν όντως εκείνοι είχαν κλέψει το σφυρί.

Έτσι κι έγινε. Ο Λόκι συνάντησε τον Θριμ, ο οποίος παραδέχτηκε την κλοπή και είπε μάλιστα ότι είχε θάψει το σφυρί, οχτώ μίλια κάτω από τη γη. Κανείς δε θα μπορούσε να το βγάλει, παρά μονάχα ο ίδιος. Αν ήθελαν πίσω το σφυρί τους, ένας τρόπος υπήρχε: να δώσουν για γυναίκα του τη Φρέγια…

Οι καλοί θεοί λοιπόν, προστάτες της Φύσης, της ευφορίας και της γονιμότητας, ξαφνικά έρχονται αντιμέτωποι μ’ ένα άνευ προηγουμένου δράμα, ομήρων κι εκβιασμού… Οι Γίγαντες έχουν στα χέρια τους το πιο σπουδαίο όπλο των θεών κι αυτή είναι απλούστατα μια αδιανόητη κατάσταση.

Όσο οι Γίγαντες κρατούν το σφυρί του Θωρ, έχουν την απόλυτη εξουσία θεών και ανθρώπων. Και για να δώσουν πίσω το σφυρί, ζητούν τη Φρέγια. Αλλά αυτή η ανταλλαγή είναι εξίσου αδιανόητη: αν οι θεοί δώσουν τη θεά της γονιμότητας, που προστατεύει τη ζωή, τότε θα μαραθούν οι σοδειές στους αγρούς… οι άνθρωποι δεν θα γενούν παιδιά, και τελικά θεοί κι άνθρωποι θα πεθάνουν.

Ο μύθος συνεχίζει και διηγείται την επιστροφή του Λόκι στο Άσγκαρντ, όπου το νέο του χαμένου σφυριού έχει μαθευτεί και συγκλαλείται άμεσα συμβούλιο των θεών. Κανένας δεν συμφωνεί, να πάει η Φρέγια και να παντρευτεί τον βασιλιά των Γιγάντων.

Τότε ο Λόκι, που είναι και η προσωποποίηση της πονηριάς, προτείνει να ντύσουν νύφη, όχι τη Φρέγια αλλά τον ίδιο τον Θωρ… και να ξεγελάσουν τον Θριμ, ο οποίος άλλωστε, δεν φημίζονταν και για την εξυπνάδα του!

Ο Λόκι προτείνει, να του σηκώσουν ψηλά τα μαλλιά, να του στερεώσουν πέτρες στο στήθος, ελπίζοντας πως κάτω από το νυφικό πέπλο, θα μοιάζει με γυναίκα. Ο Θωρ, φυσικά, δεν ενθουσιάζεται καθόλου μ’ αυτή την πρόταση, αλλά καταλαβαίνει ότι μόνο έτσι θα μπορέσουν οι θεοί να έχουν έστω μια ευκαιρία, να πάρουν πίσω το σφυρί. Τελικά, ο Θωρ ντύνεται νύφη, κι ο Λόκι τον συνοδεύει ως παράνυφος…

Φτάνουν, λοιπόν, στο βασίλειο των Γιγάντων, οι οποίοι ετοιμάζονται αμέσως για τη γιορτή του γάμου. Στο νυφικό τραπέζι όμως, η νύφη -δηλαδή ο Θωρ- τρώει ένα ολόκληρο βόδι, κι οχτώ σολομούς… Και σαν να μην έφτανε αυτό, πίνει και τρία βαρέλια μπίρα…

Ο Θριμ, η μαμά του, και οι άλλοι Γίγαντες, αρχίζουν ν’ απορούν! Επεμβαίνει πάλι ο Λόκι, που εξηγεί στους Γίγαντες ότι η Φρέγια έχει να φάει οχτώ μέρες κι οχτώ νύχτες, από τη χαρά της που θα γινόταν νύφη του Θριμ…

Από το φαγητό και το πιοτό, κάποια στιγμή, σηκώθηκε το πέπλο της νύφης, με τον Θριμ να τρομάζει αντικρύζοντας το σκληρό βλέμμα του Θωρ. Και πάλι ο Λόκι παρεμβαίνει, εξηγώντας ότι η νύφη έχει να κοιμηθεί οχτώ μέρες κι οχτώ νύχτες από τη χαρά της για το γάμο…

Ο Θριμ πιστεύει και αυτή την δικαιολογία, και προστάζει να φέρουν το σφυρί και να τ’ ακουμπήσουν στην ποδιά της νύφης, κατά τη διάρκεια της γαμήλιας τελετής, καθώς έτσι είχανε συμφωνήσει. Μόλις το σφυρί ακούμπησε στα χέρια του Θωρ, αυτός γέλασε με την καρδιά του… Έτσι λέει ο μύθος. Ο Θωρ πέταξε το σφυρί του, γκρεμίζοντας τον κεντρικό τοίχο. Το κτήριο άρχισε να γκρεμίζεται, καταπλακώνοντας όλους τους γίγαντες…

Μενταγιόν με ασημένιο φινίρισμα, που απεικονίζει το σφυρί του Θωρ – Μουσείο Στοκχόλμης 1895

Ερμηνεία των μύθων

Κι έτσι, αυτό το δράμα απαγωγής κι εκβιασμού, είχε αίσιο τέλος. Για μια ακόμη φορά, ο Θωρ είχε νικήσει τις δυνάμεις του Κακού. Αυτά λέει ο μύθος, αλλά στην πραγματικότητα, τι εννοεί; Σίγουρα δε φτιάχτηκε μόνο για πλάκα. Ακόμα κι αυτός ο μύθος, κάτι θέλει να εξηγήσει.

Ίσως την ξηρασία! Όταν έλειπε η βροχή, και η ξηρασία αφάνιζε τις σοδειές και τα σπαρτά, οι άνθρωποι χρειάζονταν μια εξήγηση. Μήπως έφταιγαν οι Γίγαντες, που είχαν αρπάξει πάλι το σφυρί των θεών; Ίσως, πάλι, ο μύθος αυτός να εξηγεί την αλλαγή των εποχών: το χειμώνα, η φύση είναι νεκρή, επειδή το σφυρί του Θωρ βρίσκεται φυλακισμένο στο βασίλειο των Γιγάντων. Την άνοιξη, όμως, καταφέρνει και το ξαναπαίρνει στα χέρια του…

Κατ’ αυτό τον τρόπο, οι μύθοι προσπαθούν να εξηγήσουν στους ανθρώπους τα ακατανόητα. Οι άνθρωποι, όμως, δεν αρκούνταν στις εξηγήσεις. Προσπαθούσαν να επέμβουν σ’ αυτά τα δρώμενα, που ήταν γι’ αυτούς ζήτημα επιβίωσης, με τη βοήθεια θρησκευτικών τελετών, που συνδέονταν με τους μύθους.

Μπορούμε, λοιπόν, να φανταστούμε ότι σε περίπτωση ξηρασίας ή κακής σοδειάς, οι άνθρωποι παρίσταναν οι ίδιοι το περιεχόμενο του μύθου, σαν ένα παιχνίδι ρόλων. Ίσως έντυναν έναν άντρα του χωριού νύφη -με πέτρες δεμένες στο στήθος- και τον έστελναν να φέρει πίσω το σφυρί από τους Γίγαντες…

Έτσι μπορούσαν κι οι άνθρωποι να κάνουν κάτι, για να επισπεύσουν τον ερχομό της βροχής ή να εξασφαλίσουν μια καλύτερη σοδειά. Όπως κι αν είχαν ακριβώς τα πράγματα, το σίγουρο είναι πως έχουμε παραδείγματα ανάλογων μύθων απ’ όλα τα μέρη της γης και σ’ όλες αυτές τις περιπτώσεις, οι άνθρωποι δραματοποιούσαν ένα “μύθο εναλλαγής των εποχών”, για να επισπεύδουν τις φυσικές διαδικασίες.

Τέτοιοι μύθοι υπήρχαν σ’ όλο τον κόσμο, πριν αρχίσουν οι φιλόσοφοι να στοχάζονται πάνω σε αυτά τα ζητήματα. Αιώνες ολόκληρους, αφηγούνταν η μία γενιά στην επόμενη, τις ιστορίες και τις περιπέτειες των Θεών και των Ηρώων.

Στα 700 προ Χριστού περίπου, ο Όμηρος κι ο Ησίοδος έσωσαν στα έργα τους, μεγάλα μέρη του ελληνικού μυθολογικού θησαυρού. Η καταγραφή αυτή, άλλαξε ριζικά την κατάσταση. Γιατί μόλις οι μύθοι έγιναν προσβάσιμοι μέσα από τα έργα της Ελληνικής Γραμματείας, μπορούσε ο καθένας να τους διαβάσει, να τους κρίνει και να τους συζητήσει.

Και εγένετο Φιλοσοφία

Οι πρώτοι Έλληνες φιλόσοφοι επέκριναν τους ομηρικούς θεούς, επειδή έμοιαζαν πάρα πολύ με τους ανθρώπους: “κι οι άνθρωποι απόρησαν που οι θεοί ήταν εγωιστές κι ασυνεπείς σαν κι αυτούς τους ίδιους“.

Για πρώτη φορά, στην ιστορία της ανθρωπότητας, ειπώθηκε καθαρά πως, ίσως οι μύθοι, να μην ήταν τίποτα παραπάνω, από κατασκευάσματα του ανθρώπινου μυαλού… περνώντας σ’ έναν νέο τρόπο σκέψης, στηριγμένο στην εμπειρία και τη λογική, γεννώντας έτσι, την Φιλοσοφία.

Βέβαια, οποιοσδήποτε, φιλόσοφος ή μη, προσεγγίσει τον Μύθο σαν παραμύθι… θα καταλήξει στα ίδια συμπεράσματα, τύπου: “ιστορίες για αγρίους” όπως θα λέγαμε και σήμερα. Οι Μύθοι όμως, κρύβουν συμβολισμούς, που μόνο αν ξέρουμε τα “κλειδιά τους” θα μπορέσουμε να προσεγγίσουμε την ερμηνεία τους.

Ο Καρλ Γιουνγκ έλεγε πως: ο Μύθος κρύβει Αρχετυπικά Σύμβολα, του συλλογικού ασυνείδητου… Σίγουρα δεν είναι όλοι οι μύθοι το ίδιο σημαντικοί ή στον ίδιο βαθμό συμβολικοί.

Οι μεταγενέστεροι μύθοι εντάσσονται κυρίως στον χώρο της Λαογραφίας, μεταφέροντάς μας θρησκευτικούς, πολιτικούς και κοινωνικούς θεσμούς, των εκάστοτε πολιτισμών της κάθε εποχής…