Εργαλεία αυτοαξιολόγησης: Η δική μας κριτική ματιά

Σε προηγούμενα άρθρα, είδαμε διάφορα εργαλεία αυτοαξιολόγησης με σκοπό να αποκτήσουμε μία πληρέστερη εικόνα της κατάστασης, σε διάφορους τομείς της ζωής μας, και με στόχο την συνειδητή αυτοβελτίωση και την προσωπική μας εξέλιξη.

Αναφερθήκαμε στην Ανάλυση SWOT, στο Παράθυρο Johari, στον Κανόνα του Pareto, και στον Τροχό της Ζωής. Όλες αυτές οι μέθοδοι είναι εξαιρετικές και πολύ χρήσιμες στο να βάλουμε τάξη στο χάος της καθημερινότητας, να βελτιώσουμε την προσωπική μας εξέλιξη (και καριέρα) και να οργανώσουμε τους στόχους μας.

Όμως όταν μιλάμε για το νόημα της ίδιας της ζωής μας, για τον βαθύτερο πυρήνα της, θέλει μεγάλη προσοχή και συνειδητότητα στον τρόπο που προσεγγίζουμε ή ερμηνεύουμε τις διάφορες πτυχές της. Γιατί τα κουτάκια, τα διαγράμματα και οι μετρήσεις αρχίζουν να προκαλούν από αμηχανία μέχρι δυσφορία, και αντί να μας απελευθερώνουν, μας εγκλωβίζουν.

Είναι γνωστό ότι η Δυτική καπιταλιστική κουλτούρα, έχει την τάση να μετατρέπει τα πάντα σε “συστήματα”, μια ανάγκη να μετράει την αξία του ανθρώπου αποκλειστικά με βάση το πόσο παραγωγικός είναι.

Ένα από τα πιο κλασικά θύματα αυτής της νοοτροπίας, είναι το περίφημο ιαπωνικό Ikigai.

Η αλλοτρίωση του Ikigai: Από την Οκινάουα στο… LinkedIn

Οι περισσότεροι, γνωρίσαμε το Ikigai μέσα από ένα το διάσημο διάγραμμα Venn με τους τέσσερις κύκλους:

• Τι αγαπάς,
• Σε τι είσαι καλός,
• Τι χρειάζεται ο κόσμος
• Για τι μπορείς να πληρωθείς.

Στο κέντρο αυτών των κύκλων, μας είπαν, βρίσκεται το μυστικό των Ιαπώνων για μια μακρά και ευτυχισμένη ζωή.

Κατ’ αρχάς: Αυτό το διάγραμμα δεν είναι Ιαπωνικό! και δεν έχει καμία σχέση, ούτε με το ikigai, ούτε με οτιδήποτε άλλο Ιαπωνικό.

Πως ξεκίνησε

Το 2011, ο Ισπανός αστρολόγος και σύμβουλος Andrés Zuzunaga δημιούργησε αυτό ακριβώς το σχήμα με τους τεμνόμενους κύκλους και το ονόμασε Propósito (“Σκοπός”) ή “Διάγραμμα του Σκοπού”. Προσπαθούσε να αποτυπώσει τη συνάντηση τεσσάρων “διαστάσεων”:  αυτό που αγαπάς, αυτό στο οποίο είσαι καλός, αυτό που χρειάζεται ο κόσμος, αυτό για το οποίο μπορείς να πληρώνεσαι.

Στο κέντρο τομής των κύκλων, έγραφε: “σκοπός” (purpose). Ήταν ένα μοντέλο προσωπικού προσανατολισμού και αυτογνωσίας, επηρεασμένο από δυτικές ιδέες περί κλήσης, επαγγέλματος και νοήματος. Τελεία.

Τρία χρόνια αργότερα, το 2014, ο επιχειρηματίας και blogger Marc Winn, παρακολούθησε μια ομιλία TED του Dan Buettner, για τη μακροζωία στην Okinawa. Στην ομιλία αναφερόταν το ikigai ως ένας από τους παράγοντες μακροβιότητας που συνδέονται με τη ζωή των κατοίκων της περιοχής.

Ο Winn πήρε το διάγραμμα του Zuzunaga, μετέφρασε τις έννοιες στα αγγλικά και αντικατέστησε τη λέξη “Purpose” -στο κέντρο- με τη λέξη “Ikigai”. Έπειτα δημοσίευσε ένα blog post με τίτλο “What’s Your Ikigai?” Η (νέα) εικόνα έγινε viral, και τα υπόλοιπα είναι ιστορία…

Πώς μετατρέπεις “το νόημα της ζωής” σε εργαλείο;

Το αυθεντικό Ikigai είναι ασαφές, προσωπικό και δύσκολο να διδαχθεί. Δεν σου δίνει βήματα. Δεν σου υπόσχεται αποτέλεσμα. Δεν σου λέει ότι υπάρχει ένας μοναδικός προορισμός που πρέπει να ανακαλύψεις.

Το διάγραμμα όμως:

• είναι συμμετρικό,
• είναι οπτικό,
• χωράει σε μία εικόνα,
• μοιάζει επιστημονικό,
• μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε coaching συνεδρίες,
• μπορεί να μπει σε βιβλία, παρουσιάσεις και workshops…

Ήταν φτιαγμένο για την εποχή των social media και της Δυτικής κουλτούρας αυτοβελτίωσης. Το διάγραμμα αυτό επίσης, είναι κομμένο και ραμμένο στα μέτρα της δυτικής αγοράς εργασίας: “Πρέπει να βρεις αυτό που αγαπάς, ΑΛΛΑ πρέπει να μπορείς να το πουλήσεις κιόλας, αλλιώς δεν έχεις βρει το νόημα της ζωής”. Είναι ένα εξαιρετικά αγχωτικό και τοξικό αφήγημα, το οποίο οι ίδιοι οι Ιάπωνες, όταν το βλέπουν, αδυνατούν να κατανοήσουν.

Το αυθεντικό Ikigai: Η φιλοσοφία των “μικρών χαρών”

Στην πραγματικότητα, το αυθεντικό ιαπωνικό Ikigai είναι κάτι πολύ πιο απελευθερωτικό. Η Mieko Kamiya, μια από τις σπουδαιότερες ερευνήτριες και “μητέρα” της ψυχολογίας του Ikigai στην Ιαπωνία, εξήγησε ότι η έννοια αυτή δεν έχει καμία σχέση με το να “σώσεις τον κόσμο” ή να “βγάλεις χρήματα”.

• Δεν απαιτεί μεγαλεία: Το Ikigai βρίσκεται στις καθημερινές ιεροτελεστίες. Είναι το να ξυπνάς το πρωί για να φτιάξεις τον καφέ σου με ησυχία. Είναι το να φροντίζεις τα λουλούδια στο μπαλκόνι σου, στον κήπο σου. Είναι το να βλέπεις τον σκύλο σου να κουνάει την ουρά του όταν μπαίνεις σπίτι…
• Το σκεπτικό του “Ibasho”: Το Ikigai είναι στενά συνδεδεμένο με το Ibasho, που μεταφράζεται ως “ο τόπος που ανήκω”. Είναι το να νιώθεις ότι έχεις μια θέση στον κόσμο, δίπλα στους αγαπημένους σου, χωρίς να χρειάζεται να παράγεις υπεραξία, χωρίς να πρέπει να “αποδείξεις” την αξία σου μέσα από την καριέρα σου.

Το Ikigai ενός ηλικιωμένου μπορεί να είναι να φροντίζει τα μπονσάι του, να πίνει τσάι με τους φίλους του ή να βλέπει τα εγγόνια του να μεγαλώνουν. Είναι η χαρά των μικρών πραγμάτων, όχι ένα μεγαλεπήβολο business plan αυτοπραγμάτωσης.

Το σύνδρομο “McMindfulness” και η εργαλειοποίηση της Ανατολής

Η Δύση, ιδιαίτερα από τα τέλη του 20ού αιώνα, ανέπτυξε μια ισχυρή κουλτούρα αυτοβελτίωσης. Υπάρχει μια βαθιά τάση να μετατρέπονται σύνθετες ανθρώπινες εμπειρίες σε μοντέλα, διαγράμματα και μεθόδους. Η λογική είναι ότι, αν κάτι μπορεί να περιγραφεί, μπορεί και να διδαχθεί· αν μπορεί να διδαχθεί, μπορεί να γίνει προϊόν, σεμινάριο ή βιβλίο…

Έτσι, όταν η δυτική αγορά ανακάλυψε μια γοητευτική ιαπωνική λέξη που σήμαινε περίπου “λόγος ύπαρξης”, προέκυψε ένα πρόβλημα: το ικιγκάι είναι ασαφές, βιωματικό και δύσκολο να συσκευαστεί. Η αγορά όμως προτιμά τα πράγματα που χωρούν σε ένα infographic.

Οπότε έγινε αυτό που συμβαίνει συχνά όταν σφετερίζονται και αλλοτριώνονται ιδέες διαφορετικών πολιτισμών: Η πολυπλοκότητα μειώθηκε, η ασάφεια μετατράπηκε σε βήματα, η φιλοσοφία μετατράπηκε σε μέθοδο, το βίωμα μετατράπηκε σε εργαλείο…

Βιβλία αυτοβοήθειας

Το 2016 κυκλοφορεί το πρώτο σχετικό βιβλίο: Ikigai: The Japanese Secret to a Long and Happy Life (Héctor García & Francesc Miralles, 2016) Οι συγγραφείς του χρησιμοποίησαν την έννοια για να πουλήσουν μια συνταγή ζωής. Το βιβλίο συνδυάζει στοιχεία προσωπικής ανάπτυξης, βιογραφικά στοιχεία κατοίκων της Okinawa και λίγη επιστήμη για μακροζωία.

Στην ουσία, το βιβλίο δεν διδάσκει τι ήταν το παραδοσιακό ικιγκάι στην Ιαπωνία· χρησιμοποιεί τη λέξη ως σήμα μάρκετινγκ για ένα lifestyle guide: βρες το πάθος σου, κάνε κάτι χρήσιμο, βγάλε λεφτά και ζήσε καλά.

Workshops και σεμινάρια

Επιχειρηματίες και coaches άρχισαν να προσφέρουν workshops: “Βρες το ikigai σου” με ασκήσεις συμπλήρωσης διαγραμμάτων, λίστες με strengths και passions, και κουίζ τύπου personality test. Το αρχικό, καθημερινό και βιωματικό ikigai έγινε ένα μοντελοποιημένο εργαλείο.

Social media και μιμίδια

Instagram posts, Pinterest boards, και memes έκαναν το διάγραμμα αναγνωρίσιμο χωρίς να ασχολείται κανείς με την κουλτούρα ή την ιστορία της Ιαπωνίας. Η εικόνα έγινε πιο σημαντική από την ουσία: ένα “καλοσχεδιασμένο” διάγραμμα που υπόσχεται ανακάλυψη σκοπού.

Η οικονομική διάσταση

Στα δυτικά βιβλία αυτοβοήθειας, το ikigai συνήθως συνδέεται με την καριέρα και την επιχειρηματικότητα, κάτι που στην παραδοσιακή Ιαπωνία ήταν συχνά αδιάφορο. Αυτό έκανε το ikigai “χρήσιμο” για την αγορά αυτοβοήθειας, αλλά και ταυτόχρονα μετέτρεψε τη φιλοσοφία του σε μία σχεδόν “check-list” για προσωπική επιτυχία.

Το σύνδρομο “McMindfulness”

Η περίπτωση του Ikigai δεν είναι μεμονωμένη, ούτε η πρώτη, ούτε και η τελευταία. Είναι μέρος μιας ευρύτερης παθογένειας της σύγχρονης Βιομηχανίας της Ευεξίας (Wellness Industry), η οποία πάσχει από τη μανία της εμπορευματοποίησης. Το καπιταλιστικό σύστημα έχει μια εκπληκτική ικανότητα να απορροφά αρχαίες, βαθιές φιλοσοφίες και να τις μετατρέπει σε καταναλωτικά προϊόντα.

Η Δύση έχει μια εμμονή με την αποδοτικότητα και τον έλεγχο. Όταν συναντάμε μια βαθιά, αφηρημένη ανατολική φιλοσοφία (όπως το να “είσαι” απλώς παρών), πανικοβαλλόμαστε. Για να την καταναλώσουμε, πρέπει να την μοντελοποιήσουμε, να της βάλουμε “δείκτες”, σχήματα και βήματα…

• Η Yoga: Από μια βαθιά πνευματική πρακτική του Ινδουισμού, έγινε ακριβά κολάν, ακριβότερα αξεσουάρ, trends στο Instagram και διαγωνισμός ευλυγισίας, σε μια παγκόσμια βιομηχανία δισεκατομμυρίων.
• Ο Διαλογισμός & Ενσυνειδητότητα (Mindfulness): Από μια βουδιστική πρακτική αποστασιοποίησης από το “εγώ” και απελευθέρωσης από τον πόνο, έγινε “McMindfulness”, πρακτικές γρήγορης κατανάλωσης ασκήσεων, κι εταιρικά σεμινάρια αποσυμπίεσης, ώστε οι εργαζόμενοι να αντέχουν τα 12ωρα και το τοξικό εργασιακό περιβάλλον χωρίς να παθαίνουν burnout, με στόχο την αύξηση της παραγωγικότητας και τα κέρδη της εταιρείας.
• Το Ikigai: Μια ταπεινή φιλοσοφία καθημερινής χαράς, έγινε εργαλείο για να “γίνεις ο CEO του εαυτού σου”… Και αφού δεν μπορείς να πουλήσεις σεμινάρια, βιβλία και συμβουλευτικές υπηρεσίες πάνω στο: “μάθε να χαίρεσαι τη βόλτα σου στο πάρκο”, φτιάξε ένα διάγραμμα που υπόσχεται κέρδη, πάθος και κοινωνική προσφορά ταυτόχρονα, κι έχεις δημιουργήσει τις προοπτικές για ένα αξιόλογο μερίδιο στην βιομηχανία της Ευεξίας…

Η απελευθέρωση από τα Διαγράμματα, τα κουτάκια και τις λίστες

Το “Διάγραμμα του Σκοπού” (όπως θα έπρεπε να λέγεται) παραμένει ένα από τα κορυφαία εργαλεία, αν βρίσκεσαι σε φάση αλλαγής καριέρας, αν στήνεις μια νέα επιχείρηση ή αν νιώθεις επαγγελματικά αποπροσανατολισμένος. Χρησιμοποίησέ το άφοβα, αλλά χρησιμοποίησέ το για αυτό που πραγματικά είναι: ένα στρατηγικό εργαλείο επαγγελματικής εξέλιξης.

Η αληθινή εξέλιξη δεν έρχεται μέσα από checklists και applications

Στο τέλος της ημέρας, το αληθινό Ikigai (όπως το βιώνουν παραδοσιακά στην Ιαπωνία, μακριά από τα εταιρικά γραφήματα της Δύσης) βρίσκεται συχνά στα πιο μικρά πράγματα. Στη φροντίδα ενός κήπου, στην τέχνη, στην απόλαυση ενός καφέ, στη σύνδεση με έναν φίλο…

Όπως ακριβώς πιστεύουμε και εμείς στο Spectroom, η Προσωπική Ανάπτυξη είναι πολυεπίπεδη. Εξελισσόμαστε μέσα από την τριβή με την ίδια την κοινωνία,, από μια ταινία που θα μας προβληματίσει, από τη μουσική που θα μας συγκινήσει, από τις αντιφάσεις της καθημερινότητας. Εργαλεία όπως το SWOT ή το Johari είναι απλώς ένας εστιασμένος φακός. Το Ikigai όμως, είναι σαν το ίδιο το φως, πριν την εστίαση!

Δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις, ούτε εγγυημένες συνταγές επιτυχίας. Υπάρχει μόνο η συνεχής, συνειδητή αναζήτηση για το τι μας κάνει να νιώθουμε ζωντανοί, όχι να είμαστε απλώς αποδοτικοί.

Και αυτή η αναζήτηση, σίγουρα, έχει περισσότερο ενδιαφέρον όταν δεν την κάνουμε μόνοι μας. Στην “Κυψέλη” μας, ο χώρος που συνδιαμορφώνουμε, τα ερωτήματα που θέτουμε, είναι πολυτιμότερα από τις έτοιμες απαντήσεις που μας προσφέρουν. Και εμείς είμαστε εδώ, ακριβώς για αυτό: για να συνεχίσουμε να αμφισβητούμε το προφανές, μαζί…